Có một phát minh nghe tưởng như chuyện đùa: một chiếc máy nhỏ xíu, chỉ cần nhét vào đó một nhúm than là chạy mãi. Nghe quen quen? Vâng, đó chính là giấc mơ năng lượng sạch mà nhân loại vẫn theo đuổi. Nhưng trong trí tưởng tượng của Karel Čapek, cái máy ấy – Karburátor – không chỉ phun ra điện, mà còn “rò rỉ” luôn cả… Thượng đế.
Và thế là tai họa bắt đầu. Nhà máy biến thành nhà thờ, công nhân bỏ việc đứng giảng đạo, ông chủ doanh nghiệp bỗng thấy mình là đấng cứu thế. Thay vì tăng năng suất, xã hội lại tăng số lượng bài thuyết giảng, khẩu hiệu và “chân lý tuyệt đối”. Một nền kinh tế toàn cầu bỗng chốc vận hành bằng… cơn sốt tâm linh.
Nghe có vẻ xa xôi, nhưng hãy thử nhìn quanh: mạng xã hội ngày nay không khác gì Karburátor. Bạn nhấn nút “on” và lập tức thấy những dòng trạng thái “tuyệt đối”: người thì rao giảng đạo đức, kẻ khẳng định mình nắm chân lý, và đám đông hăng hái “phủ nhận” tất cả những gì khác. Sản xuất chẳng tăng bao nhiêu, nhưng “giáo lý online” thì tràn ngập.
Čapek muốn nhắc khéo: công nghệ không bao giờ chỉ tạo ra năng lượng. Nó còn tạo ra niềm tin, cơn sốt, thậm chí cả ảo tưởng. Vấn đề không nằm ở chiếc máy, mà ở chỗ con người sử dụng nó để làm gì. Nếu biến mọi thứ thành “tuyệt đối”, thì thay vì giải quyết khủng hoảng, ta chỉ sản xuất thêm… hỗn loạn.
Thế nên, nếu một ngày bạn thấy mình định mở một “Karburátor mới” – có thể là một phát minh, một ứng dụng hay chỉ một ý tưởng – hãy nhớ: không chỉ điện năng, mà “thần thánh” cũng sẽ theo đó mà tuôn trào. Và khi ấy, xin đừng quên: tốt nhất là vẫn nên đi làm, thay vì biến phòng họp công ty thành… nhà nguyện.